مي‌توانست به‌صورت بيماري درآيد و موجب انواع انحرافات ذهني شود، كه برخي‌شان سخت‌ واگيردار بود. در سال‌هاي 1348 ـ 1484، زمينه براي اوهام بيماري‌زاي فردي و جمعي مساعد بود. يكي از موارد عمده‌ٴ تمهيد اين ماجرا اعلاميه‌اي بود كه در سال 1398، دانشگاه پاريس‌ منتشر كرد. دانشگاه نوعي دادگاه عالي ديني بود كه اهميت بين‌المللي آن در دوره‌ٴ شقاق بيش از هميشه شده بود. در آن اعلاميه از بيست و هشت مورد اجنه و شياطين ياد شد و شك كردن در واقعيت سحر و جادو و تأثير آن نوعي گناه محسوب گرديد.1 پس عجيب نيست اگر تعداد مردمي كه باور داشتند ديگران يا حتي خودشان دست‌خوش نيروهاي دوزخي شده‌اند، چنين‌ افزايش مي‌يافت‌.
اين فاجعه‌ٴ هول‌انگيزي بود كه قربانيان بي‌شماري داشت و اينان تنها كساني نبودند كه مردند يا شكنجه شدند، بلكه قربانيان ديگر آن كساني بودند كه مي‌كشتند، شكنجه مي‌كردند يا آنها را سازمان مي‌دادند. مجموع قربانيان با همه‌ٴ زيادي‌اش‌، در مقايسه با قربانيان قحطي‌ها، جنگ‌ها، و طاعون‌هاي دايمي بسيار اندك بود، ولي بايد در نظر داشت مرگ انسان بر اثر بي‌عدالتي ديگران‌، يا بدتر از آن‌، بر اثر سوءاستفاده يا تحريف اصل عدالت‌، خيلي دردناك‌تر است تا عمل‌ ميكروب‌هاي بي‌غرض‌، طبيعت كور يا رويدادهاي جنگ‌.
دردناك‌ترين جنبه‌ٴ اوهام جادوگري هنوز نشان داده نشده است‌. وقتي آن را در مي‌يابيم كه‌ توجه كنيم چند موجود درنده‌خو، مأموران تفتيش عقايد و ساير تعقيب‌كنندگان در مجموع‌، افراد با حسن‌نيتي بودند. آنان انباشته از خرافات و فاقد معلومات معقول بودند و بر اثر نوعي وحشت‌ عمومي به جلو رانده مي‌شدند. غالباً هدفشان‌، دست كم از نظر خودشان‌، خوب و مقبول بود. آنان نه از روي دشمني‌، بلكه محبت‌، مرتكب شرارت‌ها و پليدي‌هاي بي‌پاياني شدند. بي‌شك‌، آنان مدعي بودند خدا را دوست دارند و همسايگانشان را بيش از خودشان‌.
اشاره به تفتيش عقايد نبايد موجب گمراهي خواننده شود. در مورد اسپانيا، لي ثابت مي‌كند: از شكار جادوگران ((به‌خاطر خردمندي و قدرت دستگاه تفتيش عقايد)) در اسپانيا جلوگيري شد و نسبتاً بي‌ضرر تلقي گرديد. هدف اصلي مأموران تفتيش عقايد اسپانيا مبارزه با الحاد، به‌ويژه‌ بازگشت مسلمانان و يهوديان مسيحي‌شده بود؛ آنان كاري به كار اوهام جادوگران نداشتند. در مورد ايتاليا هم همين را مي‌توان گفت‌: شكار جادوگران از بيماري‌هاي شمال بود. درست است‌